😊 माझी आई - गुणवंत कौर : दारा सिंग 😊

💐 रामायणात हनुमानाची भूमिका साकारणारे विश्वविख्यात मल्ल व अभिनेते दारा सिंग यांच्या जीवनातील आईचे महत्त्व ( गुणवंत कौर ) 💐

    

                 माझ्या आईचे नाव होते गुणवंत कौर तिचे शिक्षण कमी होते. वडील व्यवसायानिमित्त बाहेर असायचे त्यामुळे आईचा सहवास मला अधिक लाभला. घरात खूप माणसे असायची त्यामुळे आई आमच्या वाट्याला कमी यायची. ती दिवसभर इतकी कामे करायची की तिच्या या परिश्रमातून आपण अखंड कार्यरत राहिले पाहिजे हा पहिला धडा मला तिथे मिळाला.

                मला आजोबांनी अचानक दुसरीतून शाळेतून काढले तेव्हा मी खूप रडलो. माझ्या बरोबर आईही रडली. तिने खूप विनंती केल्यावर मला शाम सिंग नावाच्या संताकडे खाजगी शिकवणी लावली.  आपल्या लेकाची थोडीफार शिकायची सोय झाली याचा तिला खूप आनंद झाला होता.

                अठराव्या वर्षी मी सिंगापूरला गेलो. कुस्तीचे शास्त्रशुद्ध प्रशिक्षण घेतले. भारतात येऊन रुस्तुम-ए- हिंद झालो. कुस्ती या क्रीडा प्रकारात नाव कमावले. माझी हनुमानाची भूमिका अफाट लोकप्रिय झाली. मी इतके सारे यश मिळवले यात आईचा वाटा मोठा होता. ती कायम सांगायची माणुसकी आणि करुणा यांना कधीही गर्वाचा वारा लागू देवू नये.

                दारासिंग मोठे होताना त्यांना प्रत्येक ठिकाणी आईची मदत झाली. आई असतेच अशी मुलांसाठी तिला जन्मभर उन्हात नंदायची सवय असते. कितीही चटके बसले तरी ती सोसत राहते मुलांसाठी कायमची.

💐💐💐💐💐💐💐💐💐💐💐💐💐💐💐

                                      😊 संकलन 😊

                                       श्री. भरत पाटील.

😊 जागतिक किर्तीचे वैज्ञानिक : डॅनियल फॅरनहाइट 😊

💐फॅरनहाइट हे तापमान मोजण्याचे प्रमाण शोधून वैद्यकीय क्षेत्रात महत्त्वपूर्ण योगदान देणारे महान जर्मन भौतिकशास्त्रज्ञ : डॅनियल फॅरनहाइट.💐

🎂💐 जन्मदिन - १४ मे १६८६ 💐🎂

                  डॅनियल गॅब्रियेल फॅरनहाइट हे जर्मन भौतिकशास्त्रज्ञ होते. शिक्षणानंतर त्यांचे सारे आयुष्य नेदरलँड्स देशात गेले, मृत्यु ऍम्स्टरडॅम येथे झाला. तापमान मोजण्याचे फॅरनहाइट (thermometer) हे प्रमाण विकसित करण्याचे श्रेय त्यांना दिले जाते. 

                  वायू आणि द्रवपदार्थांचा उपयोग करून तापमापी यंत्र बनविण्याचे असंख्य प्रयोग गॅलिलिओ पासून न्यूटन पर्यंत अनेक शास्त्रज्ञांनी केले. १७१९ ते १७२४ या काळात डॅनिएल फॅरनहाइट यांनीही तापमापकावर प्रयोग केले. फॅरनहाइट यांनी काचेच्या उभ्या नळीत आधी अल्कोहोल वापरून आपल्या प्रयोगाला सुरूवात केली, त्यात अपेक्षित असे यश न आल्याने मग त्यांनी पारा वापरून प्रयोग सुरूच ठेवले. हे तापमापक जास्त सुटसुटीत व अचूक ठरले. 

                   पाण्याचा बर्फ होणे, वाफ होणे, मानवाच्या शरिराचे तापमान या गोष्टी अचूकपणे नोंदवित असल्याची खात्री पटल्यावर फॅरनहाइट यांनी त्या तापमापकाला आपले नाव देऊन प्रयोग जगासमोर आणला. आजही आपण अंगातील ताप मोजण्यासाठी वापरतो त्या तापमापीवर सेल्सियस सह फॅरनहाइट ची पट्टी असतेच पण बोलण्यात नेहमी गृहित धरले जाते ते फॅरनहाइट या एककाचे तापमान (उदा. १०० डिग्री ताप).

💐💐💐💐💐💐💐💐💐💐💐💐💐💐💐

                                       😊 संकलन 😊

                                      श्री. भरत पाटील.

😊 प्रेरणादायी व्यक्तिमत्त्व : शेरपा तेनसिंग नोर्गे.😊

💐जगातील सर्वांत उंच पर्वतशिखर - माऊंट एव्हरेस्ट सर करणारा प्रथम गिर्यारोहक : शेरपा तेनसिंग नोर्गे.💐

😢💐 स्मृतिदिन  - ९ मे १९८६ 💐😢

                 एव्हरेस्ट शिखरावर यशस्वी चढाई करणारा पहिला मानव शेर्पा तेनझिंग नोर्गे यांचा जन्म २९ मे १९१४ रोजी नेपाळमध्ये झाला.

                 हिमालयातील एव्हरेस्ट या सर्वोच्च शिखराला नेपाळी भाषेत सागरमाथा म्हणजे आकाशदेवता म्हटले जाते; तर तिबेटी मध्ये या शिखराला चोमुलुंग्मा म्हणजे विश्वदेवता म्हटले जाते. हिमालयाची भव्यता, तेथील गूढगंभीर आणि अंतर्मुख करणारे वातावरण, निसर्गाची हरक्षणाला पालटणारी रूपे आणि नजर बांधून ठेवणारे दिव्य सौंदर्य लक्षात घेतले तर ही नावे किती अर्थपूर्ण आहेत, हे ध्यानात येते. 

                  अशा या शिखरावर पाऊल ठेवावे ही तमाम गिर्यारोहकांची आकांक्षा असते. त्याची पूर्ती होणे अवघड आहे, हे माहीत असूनही असे स्वप्न पाहणारे अनेक असतात. हिलरी यांच्यापूर्वी असे लोक होतेच. त्यांनीही हिमालयाला धडका दिल्या होत्या. परंतु तिथली हिमवादळे, फसवा निसर्ग, डोळे फिरविणाऱ्या दऱ्या आणि दमछाक करायला लावणारे चढ यांनी त्यांना पराभूत केले. हा सारा इतिहास माहीत असतानाही हिलरी एव्हरेस्टच्या मोहिमेमध्ये सामील झाले आणि शेर्पा तेनझिंग नोर्गेसह एव्हरेस्टवर पाऊल ठेवून त्यांनी एक नवीन पर्व सुरू केले. शिखरावर ते पंधराच मिनिटे थांबले होते. 

                 २९ मे १९५३ साली शेर्पा तेनझिंग नोर्गे व एडमंड हिलरी यांनी सर्वप्रथम एव्हरेस्ट सर केले. या मोहिमेनंतर शेर्पा तेनझिंग नोर्गे यांच्या कौशल्याचा व अनुभवाचा फायदा सर्वांना मिळावा व गिर्यारोहण क्षेत्राचा भारतवर्षामध्ये प्रसार व विकास व्हावा या विचारातून पंडित नेहरू यांनी रक्षा मंत्रालयाच्या अख्यारीत हि संस्था दार्जिलिंग येथे स्थापन केली. 

                शेरपा  तेनझिंग हे तिबेटी कि नेपाळी ह्यावर वाद होते. पण हा भला माणूस होता. शेर्पा तेनझिंग आणि हिलरी ह्यात 'आधी' शिखरावर कोण गेले असे फालतू वाद कित्येक पत्रकारांनी उपस्थित केले. आम्ही दोघे एकदमच पोचलो असे दोघेही सांगत. शेवटी एकदा हा सगळा आचरटपणा असह्य होऊन तेनझिंग म्हणाले "हिलरी आधी पोचला आणि शिखरावर पोचणारा दुसरा माणूस हा जर अपमान असेल तर तो आयुष्यभरासाठी मी सोसेन!" 

                   एवरेस्टवर उभा असलेल्या तेनझिंग यांचा फोटो सगळ्यांनी पाहिला पण हिलरीचा फोटो नव्हता त्याबद्दल मिश्किलपणे एका मुलाखतीत म्हणाले होते "त्याला कॅमेरा कसा चालवायचा ह्याची माहीती नव्हती आणि एवरेस्टवरच्या मरणाच्या गारठ्यातल्या ठिकाणापेक्षा कितीतरी चांगली ठिकाणे आहेत जिथे मी त्याला हे शिक्षण देऊ शकेन!" 

                 तेनझिंग हा दार्जीलिंग मधल्या 'हिमालयन माऊंटेनिअरिंग इंस्टिट्यूट्चा' डायरेक्टर होते. १९७८ मधे 'तेनझिंग नोर्गे ऍडवेंचर्स' ही गिर्यारोहणाचे प्रशिक्षण देणारी कंपनीही त्यांनी स्थापन केली. 

                १९५९ रोजी पद्मभूषण देऊन आणि १९७८ साली 'तेनझिंग नोर्गे सन्मान पदक' देऊन भारत सरकारने गौरव केला होता. 

                तेनझिंग म्हणाले होते की "कारकीर्दीला ओझीवाहू हमालापासून सुरुवात करुन ते अनेक पदके लटकवलेला कोट घालून विमानातून ठिकठिकाणचा प्रवास करणारा आणि शेवटी उत्पनावर प्राप्तीकर भरण्याची चिंता करणारा मी पहिलाच शेर्पा असेन! 

               शेरपा तेनसिंग नोर्गे यांचे निधन ९ मे १९८६ रोजी झाले.

💐💐💐💐💐💐💐💐💐💐💐💐💐💐💐

                                         😊 संकलन 😊

                                         श्री. भरत पाटील.

😊 माझी आई - कमला : डॉ. अनिल काकोडकर.😊

 💐ज्येष्ठ भारतीय अणुवैज्ञानिक डॉ. अनिल काकोडकर यांचे मातृचिंतन ( कमला ) 💐

                     माझ्या आईचे नाव कमला. मी शास्त्रज्ञ झालो यात माझ्यावर माझ्या आईच्या संस्काराचा फार मोठा प्रभाव आहे. कोणत्याही आव्हानाला तोंड देताना ते आव्हान समर्थपणे पेलायची जिद्द ठेवायची, स्वतःचा स्वाभिमान कितीही अडचणी आल्या तरी गहाण टाकायचा नाही. गरज पडली तर त्याची किंमत मोजायची पण तो जपायचा. अशी तिची शिकवण होती. 

                मी भाभा अणुसंशोधन केंद्रात संशोधक म्हणून नियुक्त होण्याची परीक्षा दिली. ती मी उत्तम गुणांनी उत्तीर्ण झालो. यात मला स्ट्रेस ॲनलीसेस हा विषय मिळाला. त्यावेळी प्रचंड खर्च करून एक सिरॅमिक कोटिंग मशीन आयात केले होते. त्याचा वापर कसा करायचा कोणाला माहीत नव्हते. मी ते आव्हान स्वीकारले आणि पूर्ण केले. यामागे आईची प्रेरणा होती की कोणतेही काम हाती घेतले की शेवट पर्यंत प्रयत्न सोडायचे नाही.

                राजस्थान मधील एक अणुभट्टी बंद पडली,आता कोट्यवधी रुपये पाण्यात जाणार असे सर्वांना वाटते,भट्टी भंगारात निघणार असे सर्वांना वाटले. मी त्या भट्टीची पाहणी केली, त्यातून मी अणुभट्टी वाचवली हे मोठे यश माझ्या आईने केलेल्या संस्काराचाच भाग होता.

                  प्रचंड बुध्दिमान असणाऱ्या डॉ.अनिल काकोडकर यांना योग्य ठिकाणी योग्य निर्णय घ्यायला आईची मदत अमूल्य होती.

                 आई काढते रांगोळी चार चौकोनाची सासर, माहेर, नवरा आणि मुले हेच असतात तिचे चार चौकोन. आणि भरत  राहते ती त्यात रंग आपल्या मनासारखा. पण काळजी घेते कोणताही रंग कधी घरात सांडणार नाही याची. कारण तिला तिचे आईपण जपायचे असते शेवटपर्यंत.

💐💐💐💐💐💐💐💐💐💐💐💐💐💐💐

                                       😊 संकलन 😊

                                        श्री. भरत पाटील.

😊 जागतिक किर्तीचे संशोधक : डॉ. शशिकुमार चित्रे.😊

 💐सुर्यावरील काळे डाग,सौरवादळे,कृष्णविवर यांसारख्या अनेक महत्त्वपूर्ण विषयांवर संशोधन करणारे,ज्येष्ठ गणितज्ञ, खगोलभौतिकशास्त्रज्ञ,पद्मभूषण : डॉ. शशिकुमार मधुसूदन चित्रे.💐

🎂💐 जन्मदिन - ७ मे १९३६ 💐🎂

                   डॉ. शशिकुमार मधुसूदन चित्रे हे एक मराठी खगोलभौतिकशास्त्रज्ञ आहेत. ते केंब्रिज, प्रिन्स्टन, कोलंबिया, ॲम्स्टरडॅम, व्हर्जिनिया, लंडन आदी विद्यापीठांमध्ये अतिथी व्याख्याते असून, रॉयल ॲस्ट्रॉनॉमी सोसायटी, इंटरनॅशनल ॲस्ट्रॉनॉमिकल युनियन यांसह खगोलभौतिकी क्षेत्रातील बऱ्याच प्रतिष्ठित संस्थांचे फेलो आहेत.

                १९५६ मध्ये मुंबईतील एलफिन्स्टन कॉलेजमधून गणितात पदवी घेतल्यानंतर शशिकुमार चित्रे यांना त्याच वर्षी ड्यूक ऑफ एडिंबरो पाठ्यवृत्ती मिळाली. त्यानंतर ते गणितातील उच्च शिक्षणासाठी केंब्रिज सोसायटी ऑफ बॉम्बेचे स्कॉलर म्हणून पीटरहाऊस, केंब्रिजला गेले. १९५९ मध्ये त्यांनी केंब्रिज विद्यापीठामधून पदवी घेतली. त्यानंतर चर्चिल कॉलेजमध्ये गुलबेनकिअन संशोधन पाठ्यवृत्तीवर काम केल्यानंतर १९६३ मध्ये त्यांनी केंब्रिजच्याच उपयोजित गणित व सैद्धान्तिक पदार्थविज्ञान विभागामधून पीएच.डी पूर्ण केले.

                 १९६३ ते १९६६ या काळात चित्रे यांनी युनिव्हर्सिटी ऑफ लीड्समध्ये उपयोजित गणिताचे अध्यापन केले. त्या काळात डॉ. चित्रे यांच्या हाताखाली पीएच.डी.चे अनेक विद्यार्थी तयार झाले.

                  १९६७ ते २००१ या काळात मुंबईच्या टाटा मूलभूत संशोधन संस्थेमध्ये व्याख्याते असल्याने डॉ. चित्रे यांचे नाव टीआयएफआरशी जोडलेले आहे. निवृत्तीनंतर तॆ मुंबई विद्यापीठातील मौलिक विज्ञान प्रकर्ष केंद्राच्या विद्वत सभेचे अध्यक्ष म्हणून काम करीत आहेत.

                डॉ. शशिकुमार मधुसूदन चित्रे यांनी भारतातच राहून खगोलभौतिकशास्त्रात संशोधन करण्याचा वसा घेतला आहे. सौरभौतिकशास्त्र, भौतिकशास्त्र, खगोलभौतिकशास्त्र हे त्यांच्या संशोधनाचे विषय आहेत. सूर्यावरील काळे डाग, त्यावरील चुंबकीय बदल, सौरवादळांच्या प्रक्रिया, कृष्णविवरे अशा विविध विषयांवर त्यांनी संशोधन केले आहे.

                डॉ. शशिकुमार चित्रे यांना विज्ञान क्षेत्रातील विविध सन्मान, पद्मभूषण पुरस्कार (२०१२) तसेच कुसुमाग्रज प्रतिष्ठानचा गोदावरी गौरव पुरस्कार (२०१६) देऊन सन्मानित करण्यात आले.

💐💐💐💐💐💐💐💐💐💐💐💐💐💐💐

                                      😊 संकलन 😊

                                       श्री. भरत पाटील.

😊 जागतिक किर्तीचे संशोधक : माक्स प्लांक 😊

 💐 पुंज सिध्दांताचे जनक ,1918 चे भौतिकशास्त्राचे नोबेल पारितोषिक विजेते, सुप्रसिद्ध जर्मन संशोधक : माक्स प्लांक.💐

🎂💐 जन्मदिन - २३ एप्रिल १८५८ 💐🎂

                  माक्स प्लांक (Max Planck) हे जर्मन भौतिकीविज्ञ नि सुप्रसिद्ध पुंज सिद्धांताचे जनक व १९१८ सालच्या भौतिकीच्या नोबेल पारितोषिकाचे विजेते. त्यांचा जन्म कील येथे झाला. म्यूनिक व बर्लिन येथील विद्यापीठांत गुस्टाफ किरखोफ व हेर्मान फोन हेल्महोल्ट्स या नामवंत शास्त्रज्ञांच्या मार्गदर्शनाखाली त्यांचे शिक्षण झाले.

                ऊष्मागतिकीच्या दुसऱ्या नियमावर प्रबंध लिहून त्यांनी १८७९ मध्ये म्यूनिक विद्यापीठाची पीएच्.डी. पदवी मिळविल्यानंतर त्याच विद्यापीठात (१८८०-८५) व नंतर कील (१८८५-८९) येथे ते भौतिकीचे प्राध्यापक होते. 

                   १८८९ मध्ये बर्लिन विद्यापीठात किरखोफ यांच्या जागेवर प्लांक यांची नेमणूक झाली व तेथेच १९२६ मध्ये सेवानिवृत्त होईपर्यंत त्यांनी अध्यापन केले. त्यानंतर शास्त्रीय संशोधनाकरिता खास स्थापन करण्यात आलेल्या कैसर व्हिल्हेल्म सोसायटीचे ते १९३०-३७ मध्ये अध्यक्ष होते. याच संस्थेचे पुढे माक्स प्लांक सोसायटी असे नामांतरण करण्यात आले.

                   किरखोफ यांच्या मार्गदर्शनाखाली प्लांक यांनी सुरूवातीला ऊष्मागतिकीसंबंधी संशोधन केले. एंट्रॉपी, ऊष्माविद्युत् (उष्णतेचे सरळ विद्युत् ऊर्जेत होणारे रूपांतर) व विरल विद्रावांचा सिद्धांत याविषयी त्यांचे निबंध त्या वेळी प्रसिद्ध झाले. प्लांक यांचे प्रमुख कार्य कृष्ण पदार्थाच्या (सर्वच्या सर्व आपाती प्रारण पडणारी तरंगरूपी ऊर्जा शोषून घेणाऱ्या व तापविला असता संपूर्ण प्रारण उत्सर्जित करणाऱ्या आदर्श व काल्पनिक पदार्थाच्या) प्रारणा संबंधीचे आहे.

                 कृष्ण पदार्थाने उत्सर्जित केलेल्या ऊर्जेच्या तरंगलांबीचे वितरण आणि त्याचे तापमान यांतील संबंधाचे प्रत्यक्ष प्रयोगाने केलेले निरीक्षण आणि लॉर्ड रॅली इत्यादींनी मांडलेली सूत्रे यांत तफावत असल्याचे आढळून आले होते. प्लांक यांनी ऊर्जा व प्रारणाची कंप्रता (एका सेकंदात होणाऱ्या कंपनांची संख्या) यांतील संबंध शोधून काढला आणि तो प्रस्थापित करण्यासाठी प्रारण ऊर्जा ही फक्त पृथक् मूल्ये घेते किंवा पुंजांच्या (क्वांटाच्या) स्वरूपात उत्सर्जित होते, या क्रांतिकारक गृहीतकाचा आधार घेतला. 

                v कंप्रतेच्या अनुस्पंदकाची (विशिष्ट कंप्रतेला अनुस्पंदन दर्शविणाऱ्या प्रयुक्तीची; अनुस्पंदन) ऊर्जा hv असते, येथे ℎ हा स्थिरांक असून त्याला आता प्लांक स्थिरांक असे नाव प्राप्त झाले आहे. 

                 प्लांक यांनी १९०० साली मांडलेली पुंजाची कल्पना ही भौतिकीच्या विकासातील एक अतिशय महत्त्वाची पायरी ठरलेली आहे. सुरूवातीला प्लांक यांच्या शोधाचे महत्त्व व अभिजात भौतिकीवर त्याचे होणारे परिणाम यांचे योग्य मूल्यमापन झाले नाही. तथापि प्रकाशविद्युत् परिणामाचे अ‍ॅल्बर्ट आइन्स्टाइन यांनी केलेले स्पष्टीकरण आणि यासारखेच अभिजात सिद्धांत व प्रत्यक्ष निरीक्षित घटना यांतील फरकांचे स्पष्टीकरण करणे पुंज सिद्धांतामुळेच शक्य झाले.

💐💐💐💐💐💐💐💐💐💐💐💐💐💐💐

                                         😊 संकलन 😊

                                         श्री भरत पाटील.

😊 जागतिक कीर्तीचे संशोधक : सर एडवर्ड व्हिक्टर ऍपलटन .😊

 💐 पृथ्वीभोवतालचे ऍपलटन थराचे संशोधक ,1947 चे भौतिकशास्त्रातील नोबेल पुरस्कार विजेते : सर एडवर्ड व्हिक्टर ऍपलटन.💐

 😢💐 स्मृतिदिन - २१ एप्रिल १९६५ 💐😢

               सर एडवर्ड व्हिक्टर अ‍ॅपलटन हे इंग्‍लिश भौतिकीविज्ञ. १९४७ च्या भौतिकीच्या नोबेल पारितोषिकाचे विजेते. त्यांचा जन्म यॉर्कशर मधील ब्रॅडफर्ड येथे झाला. त्यांचे शिक्षण केंब्रिज येथील सेंट जॉन्स कॉलेज मध्ये झाले, परंतु पहिल्या महायुद्धात सैन्यांत दाखल होण्यासाठी त्यांना शिक्षण अर्धवट सोडावे लागले. 

               युद्धकालात सिग्नल ऑफिसर म्हणून काम करीत असताना त्यांना रेडिओसंबंधी आवड निर्माण झाली व युद्धानंतर केंब्रिजला परतल्यावर त्यांनी या विषयाचा अभ्यास सुरू केला. १९२० मध्ये कॅव्हेंडिश प्रयोगशाळेत ते प्रयोगिक भौतिकीचे साहाय्यक निर्देशक आणि नंतर १९२२ मध्ये ट्रिनिटी कॉलेजमध्ये साहाय्यक प्राध्यापक होते. १९२४-३६ पर्यंत लंडन विद्यापीठात व त्यानंतर केंब्रिज विद्यापीठात ते भौतिकीच्या प्राध्यापकपदावर होते.

                 वातावरणातील केन्ली हेव्हीसाइड थराचे अस्तित्व त्यांनी प्रायोगिक रीत्या दाखवून दिले व त्याची उंचीही मोजली. या थराच्याही वरती व जमिनीपासून २३० किमी. उंचीवर पृथ्वीभोवती रेडिओ लघुतरंग परावर्तित करणारा आणखी एक थर अ‍ॅपलटन यांना आडळून आला. या थराला 'अ‍ॅपलटन थर’ असे नाव आता मिळालेले आहे. अशाच प्रकारच्या अनेक थरांनी आयनांबर तयार झालेले आहे, असे त्यांनी प्रयोगाद्वारे दाखवले.

              त्यांना रॉयल सोसायटीचे १९२६ मध्ये सदस्यत्व व १९४१ मध्ये 'नाइट' हा किताब मिळाला. अ‍ॅपलटन यांना मिळालेल्या अनेक सन्मानांत अमेरिकन इन्स्टिट्यूट ऑफ रेडिओ एंजिनियर्सचे मॉरिस लीपमान पारितोषिक (१९३९), इन्स्टिट्यूट ऑफ इलेक्ट्रिकल एंजिनियर्सचे फॅराडे मेडल (१९४६) आणि १९४७ मध्ये वातावरणासंबंधीच्या भौतिकीतील संशोधन कार्याबद्दल मिळालेले नोबेल पारितोषिक यांचा प्रामुख्याने उल्लेख करता येईल.

                दुसऱ्या महायुद्धाच्या सुरुवातीस ब्रिटनच्या शास्त्रीय व औद्योगिक संशोधन खात्याचे कायम चिटणीस व युद्धानंतर अणुशक्तीचा आणि कार्यक्षण शास्त्रज्ञांचा उपयोग कसा करून घ्यावा याकरिता ब्रिटिश सरकारने नेमलेल्या समित्यांचे सभासद म्हणून त्यांनी काम केले. तसेच ते दूरचित्रवाणी समितीचे सभासद आणि नॅशनल कमिटी ऑफ रेडिओ टेलिग्राफचे चिटणीस होते. ते एडिंबरो येथे मृत्यू पावले.

💐💐💐💐💐💐💐💐💐💐💐💐💐💐💐

                                      😊 संकलन 😊

                                        श्री. भरत पाटील.